Historia i architektura

Pałac w Kopicach został wzniesiony dla hr. Joanny i hr. Hansa Schaffgotschów. Obiekt powstał w wyniku przebudowy i rozbudowy starszej, klasycystycznej rezydencji, zaprojektowanej przez Jana Rudolpha, architekta z Opola. Był to pałac trzykondygnacyjny na planie prostokąta o zwartej i symetrycznej bryle. Projekt „nowego pałacu” w stylu neogotyckim sporządził wrocławski architekt Carl Lüdecke oraz mistrz budowlany Carl Heidenreich z Kopic. Po rozbudowie, która realizowana była etapami od 1864 r., „stary pałac” stał się głównym korpusem nowego obiektu. Finalnie pałacowi nadano rzut na planie litery L. Stara część budynku zachowała wysokość trzech kondygnacji, zyskując reprezentacyjne wejścia w postaci ryzalitów z portykami od strony zachodniej i wschodniej, zwieńczonych bogato zdobionymi trójkątnymi szczytami. Dominanty wysokościowe pałacu stanowią dwie wieże czworoboczne. W pierwszym etapie rozbudowy powstała wieża południowa. Pierwotnie posiadała wysoki hełm na planie wydłużonego ośmioboku. Druga, niższa wieża (północna) posadowiona została bezpośrednio przy biegnącym, od strony północnej, wodnym kanale. Połączona jest z korpusem przewiązką z bramą przejazdową, a nakryta wysokim hełmem ostrosłupowym.
Główny korpus posiada układ trójtraktowy. W jego środkowym fragmencie znajdował się westybul z dwoma, usytuowanymi naprzeciw siebie, klatkami schodowymi, a także – od strony wschodniej – jadalnia ze sklepieniem gwiaździstym.
Od strony południowej do korpusu przylega jednonawowa kaplica pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa. Posiadała ona wystrój neogotycki z przekryciem sklepieniami krzyżowo-żebrowymi. Prezbiterium zamknięte trójboczną absydą. Nad kruchtą empora organowa. W narożu południowo-zachodnim ośmioboczna dzwonnica z zegarem słonecznym. Wnętrze kaplicy doświetlone jest wysokimi, ostrołukowymi oknami z maswerkami, pierwotnie wypełnionymi witrażami. Ściany kaplicy posiadają przypory, wieńczone początkowo sterczynami.
W części środkowej dwukondygnacyjnego skrzydła północnego zlokalizowana była reprezentacyjna sala doświetlona dużym świetlikiem dachowym. We wschodniej części tego skrzydła funkcjonowały oranżeria i rozarium.
Elewacje pałacu są tynkowane, gładkie, we fragmentach boniowane, pierwotnie z bogatą dekoracją w postaci sztukaterii, reliefów, a także rzeźb autorstwa Carla Kerna z Wrocławia. Dekoracje sztukatorskie wypełniają m.in. pola nadokienne pierwszego piętra elewacji zachodniej. Część z nich jest ceramiczna w kolorze ceglastym. Elewacje wieńczone były ażurowymi attykami z motywem m.in. czteroliścia. Podobne dekoracje wieloliśćmi i rybimi pęcherzami posiadały balustrady tarasów i balkonów.
Pałac przekryty był wysokimi, wielospadowymi dachami. Nad korpusem głównym znajdował się symetryczny dach czterospadowy, a nad skrzydłem północnym symetryczny dach dwuspadowy, ze zdobionymi szczytami schodkowymi. Na najwyższych kalenicach umocowane były dekoracyjne metalowe grzebienie. Dach korpusu głównego posiadał także cztery nieduże lukarny, których formy nawiązywały do wieńczących portyki szczytów. Dwie mniejsze lukarny znajdowały się również w części przy kaplicy od strony wschodniej.

Stan zachowania

Kopicki pałac pozostał własnością Schaffgotschów do lutego 1945 r. II wojnę światową przetrwał bez zniszczeń i w latach powojennych służył lokalnej społeczności. Funkcjonował także jako ośrodek kolonijny i obozowy dla dzieci i młodzieży. Spłonął podpalony w 1954 i 1958 r. Dziś znajduje się w stanie zaawansowanej ruiny. Mury zewnętrze zachowały się prawie w całości, przez co pierwotna forma bryły budynku pozostaje czytelna. Nie istnieje żaden fragment więźby dachowej skrzydeł. Zachowała się jedynie konstrukcja hełmu wieży północnej oraz niewielki fragment zadaszenia przy oranżerii. Nie istnieją również stropy drewniane. Zachowały się częściowo stropy ceramiczne nad piwnicą oraz szczątkowe sklepienia nad parterem w korpusie głównym oraz skrzydle północnym. Pozostałości sklepień istnieją także w kaplicy.
Pałac został całkowicie ograbiony z wyposażenia i wypełnienia. Do dziś zachowały się nieliczne ślady wystroju wnętrz; szczątki sztukaterii, posadzek ceramicznych, obudowa kominka, a także kartusz herbowy i głowice pilastrów w kaplicy. Większość rzeźb dekorujących elewacje została skradziona, a pozostałe – oraz inne dekoracje – uszkodzone lub zniszczone. Ważniejsze zachowane elementy dekoracyjne elewacji to:
• kartusz herbowy na szczycie elewacji zachodniej,
• kartusz herbowy na elewacji wschodniej w części łączącej korpus z kaplicą,
• atlant podtrzymujący wykusz w wieży północnej,
• posąg rycerza w niszy wieży północnej,
• popiersie mężczyzny na elewacji północnej,
• kilka rzygaczy wieżowych –
metalowych i kamiennych.
Ponadto na elewacjach zachowały się dekoracje w postaci wstęg z sentencjami łacińskimi, nad wejściem do kaplicy "
Domus Dei Porta Coeli" (Dom Boga brama do nieba) oraz na elewacji wschodniej, na wykuszu z kartuszem herbowym "Semper idem" (Na zawsze tak samo).

Ważniejsze elementy założenia parkowego

Na terenie parku w Kopicach, zaprojektowanym w typie parku angielskiego przez Wilhelma Hampla, znajdowało się kilkanaście obiektów architektonicznych o różnych funkcjach, rozlokowanych w sposób podkreślający walory krajobrazowe całego założenia. Elementem organizującym obszar parku w jego północnej części są stawy – największy bezpośrednio przed pałacem. Ponadto teren zdobiła kolekcja kilkudziesięciu rzeźb, a także okazałe klomby kwiatowe oraz partery ogrodowe.

Brama wjazdowa – trójprzelotowa, neogotycka brama murowana z cegły klinkierowej z detalami kamieniarskimi. Obiekt w stanie dostatecznym – liczne uszkodzenia i braki elementów dekoracyjnych.

Most wyjazdowy – prowadzący do pałacu dwuprzęsłowy most nad kanałem wodnym od strony północnej. Stan zachowania dostateczny, liczne ubytki balustrad, nawierzchni i w konstrukcji łęków przęseł. Pierwotnie na balustradzie wschodniej figura św. Krzysztofa.

Kaplica grobowa w parku – mauzoleum parkowe w stylu klasycystycznym na planie krzyża celtyckiego z kolumnami portyku z kapitelami jońskimi. Wnętrze i elewacje zdewastowane, brak właściwego poszycia dachu. W środku zachowany ołtarz z krzyżem.

Świątynia dumania (świątynia Diany) – glorieta w typie monopterosa z kolumnami z kapitelami kompozytowymi. Obiekt w stanie dostatecznym – brak wazy na kopule.

Kolumna zwycięstwa – zwieńczona posągiem bogini Nike kolumna z kapitelem w typie korynckim. Obiekt w stanie niedostatecznym – brak posągu, uszkodzenia arkad podstawy zagrażające stabilności.

Sztuczne ruiny („mysia wieża”) – murowana z kamienia polnego budowla romantyczna z tarasem widokowym. Stan zachowania dostateczny.

Pawilon – neogotycka budowla parkowa na planie ośmioboku. Zachowana w stanie niedostatecznym – 3/4 obiektu zburzone.

Kapliczka – wnękowa w stylu neogotyckim, murowana z cegły klinkierowej. Obiekt w stanie dobrym – prawdopodobnie brak oryginalnej figury i krzyża.

Chiński kiosk – drewniana budowla w formie altany – niezachowana – pozostałości cokołu/fundamentu.

Fontanna na przedpolu zachodnim pałacu – bogato zdobiona w stylu neogotyckim – niezachowana – pozostały elementy dolnej misy.

Fontanna po stronie południowej – niezachowana, pozostałości misy i postumentu.

Schody nad stawem – zejście prowadzące do stawu na osi wejścia do pałacu od strony zachodniej, flankowane rzeźbami jeleni – niezachowane, istnieją zniszczone schody i pozostałości postumentów.

Brama z gryfami – murowana z cegły klinkierowej i kamienia łamanego brama parkowa z posągami gryfów – niezachowana – istnieją pozostałości postumentów.

Brama z jeleniami – murowana z cegły klinkierowej i kamienia łamanego brama parkowa z rzeźbami jeleni – zachowana, w części uszkodzona, brak posągów.

Brama z końmi – murowana z kamienia brama przed budynkiem stajni z rzeźbami koni i ornamentami neogotyckimi – zachowana, w części uszkodzona, brak posągów.

Lodownia murowany z cegły i kamienia magazyn chłodniczy w formie ziemianki – zachowana, w znacznym stopniu zdewastowana.

Inne budynki i obiekty

Stajnia pałacowa – położony nieopodal pałacu budynek w stylu neogotyckim na planie litery C. Skrzydła parterowe przekryte dachami dwuspadowymi. Część centralna dwukondygnacyjna, akcentowana ryzalitem i zwieńczona krenelażem. Stan zachowania dobry.

Willa dyrektora – obiekt na skraju parku, od strony północno-zachodniej. Pierwotnie budynek dla zarządcy zespołu parkowo-pałacowego. Obecnie funkcjonuje jako budynek mieszkalny. Stan dobry – nie zachował się hełm baniasty wieży.

Dom ogrodnika – pierwotnie budynek dla pracowników parku i ogrodu, murowany z czerwonej cegły klinkierowej, w partii poddasza ściany o konstrukcji fachwerkowej. Dach dwuspadowy z naczółkami, kryty dachówką ceramiczną. Stan zachowania bardzo dobry.

Kościół parafialny – pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, wzniesiony w stylu neoklasycystycznym w 1822 r. Obiekt jednonawowy, z poprzecznymi sklepieniami kolebkowymi na gurtach. Prezbiterium zamknięte półkoliście. Wieża czworoboczna na osi fasady, do 1945 r. wieńczona hełmem z wysoką latarnią.

Mauzoleum – kaplica grobowa usytuowana w sąsiedztwie kościoła, w której znajdują się sarkofagi Joanny i Hansa Schaffgotschów. Po profanacji grobów, zmarłych pochowano nieopodal mauzoleum. Budynek wzniesiony w stylu neoklasycystycznym na planie prostokąta. Elewacje zdobione detalami z cegły klinkierowej oraz detalami kamieniarskimi. Stan dostateczny – uszkodzenie świetlika dachowego i poszycia dachu.

Szklarnie – zespół budynków usytuowany przy drodze pomiędzy pałacem a kościołem – część szklarniowa niezachowana. Stan dostateczny.

Gorzelnia – budynek o cechach neogotyckich, murowany z nietynkowanej cegły. W najwyższej części czterokondygnacyjny. Stan dostateczny – zachowane elementy pierwotnego wyposażenia technologicznego.

Inspekty – położone na skraju parku od strony wschodniej, częściowo zachowane konstrukcje.

 


Mapa założenia parkowo-pałacowego


W serwisie kopice.pl tworzymy listę dzieł sztuki oraz innych elementów wyposażenia, które pierwotnie znajdowały się na terenie kopickiej posiadłości, a dziś można je zobaczyć w innych lokalizacjach.

1

Rzeźba św. Krzysztofa

Opole, Wzgórze Uniwersyteckie (Muzeum Śląska Opolskiego)

2

Rzeźba Joanny Schaffgotsch - „Dama z harfą”

Opole, Wzgórze Uniwersyteckie (Muzeum Śląska Opolskiego)

3

Obraz „Madonna na półksiężycu” oraz meble (szafy gdańskie z XVIII w. i renesansowa skrzynia)

Muzeum w Nysie

4

Neogotycki ołtarz z pałacowej kaplicy NSP Jezusa

Kościół filialny pw. św. Marcina w Brzezinach (gmina Skoroszyce)

5

Ogrodzenie z części wschodniej parku

Karczów (gmina Dąbrowa, powiat opolski), park pałacowy

6

Biurko i stół

Strzelin (informacja niepotwierdzona)


Portrety Schaffgotschów, właścicieli pałacu w Kopicach, na pamiątkowej tablicy w kościele w Rudzie Śląskiej Goduli. Portrety właścicieli pałacu w Kopicach, pochodzące z pamiątkowej publikacji wydanej z okazji 50. rocznicy ich ślubu (15 listopada 1908 r.). Widok na kaplicę i wieżę południową po pożarze. Źródło: Schlesien in 1440 Bildern. Pałac w Kopicach we wrześniu 1962 r. Terpsychora – dama z harfą, rzeźba Karola Kerna przedstawiająca hrabinę Joannę Schaffgotsch. Pierwotnie posąg znajdował się na elewacji południowej północnego skrzydła pałacu. W 2007 r. odrestaurowany i przeniesiony na Wzgórze Uniwersyteckie w Opolu. Autor zdjęcia z prawej: TadPiotr. Na elewacji południowej skrzydła północnego pałacu znajdowały się pierwotnie rzeźby przedstawiające Joannę i Hansa Schaffgotschów. Posąg Joanny został uratowany, po drugim nie ma już śladu. Częścią rzeźby hrabiego był rysunek z planem pałacu. Zdjęcie z 2001 r., autor nieznany. Rysunek ze zbiorów Anny Stryczek-Janickiej.
Mauzoleum w parku. Zdjęcie archiwalne ze zbiorów Przemysława Stefańskiego, zdjęcie współczesne autorstwa Damiana Kapinosa. Archiwalna fotografia przedstawiająca wnętrze pałacowej kaplicy pw. NSP Jezusa oraz fotografia współczesna z wnętrzem kościoła filialnego pw. św. Marcina w Brzezinach, gdzie aktualnie znajduje się neogotycki ołtarz z kaplicy kopickiego pałacu. Został tam przetransportowany saniami, którejś zimy w latach 50. XX w. Fotografia pochodzi z serwisu polskaniezwykla.pl. Neogotyckie ogrodzenie pochodzące z Kopic, pierwotnie znajdujące się nieopodal pałacu, po jego wschodniej stronie. Zostało przeniesione do parku pałacowego w miejscowości Karczów (gmina Dąbrowa, powiat opolski), prawdopodobnie w latach 60. XX w. z inicjatywy dyrektora - działającego w tamtym okresie w pałacu w Karczowie - PGRowskiego ośrodka naukowo-badawczego. Fotografia z serwisu Esilesia.com. Archiwalne zdjęcie parkowej bramy z posągami gryfów, murowanej z cegły klinkierowej i łamanego kamienia. Pozostałości bramy na zdjęciu współczesnym. Autorka: skrzyppolny. Sztuczne ruiny (mysia wieża) - widokówka archiwalna. Stan dzisiejszy na fotografii Jacka Babicza. Harcerki z Hufca Żeńskiego z Sokołowa Podlaskiego podczas obozu w Kopicach w 1949 r. Żródło: zyciesokolowa.pl.
Inwentaryzacja architektoniczna - elewacja wschodnia. Rysunek z zasobów firmy Winder, autor nieznany. Inwentaryzacja architektoniczna - elewacja południowa. Rysunek z zasobów firmy Winder, autor nieznany. Archiwalny rysunek przedstawiający fragment kopickiego parku. Pałac jeszcze przed wybudowaniem kaplicy w części południowej. Grafika ze zbiorów Pawła Bireckiego. Pałac w Kopicach uwieczniony na obrazie. Autorka: Jadwiga Warowa. Źródło zdjęcia: okir.pl. Pałac w Kopicach na rysunku Jana Słodkowskiego - widok od strony zachodniej. Zbiory: Krzysztof Piro Podpirko. Pałac w Kopicach na rysunku Jana Słodkowskiego - widok od strony wschodniej. Zbiory: Krzysztof Piro Podpirko.
''Podźwignięcie''. Technika: akryl na desce z mozaiką. Autor: Przemek Gapski, źródło: variart.org. Akryl na desce pt.: ''od...do...''. Autor: Przemek Gapski, źródło: variart.org. Okładka płyty ''Mysticism'' zespołu Khors, na której wykorzystano fotografię wnętrza kopickiej kaplicy pałacowej. Źródło: archiwum zespołu. Rysunek ołówkiem "Wesele w Pałacu Karola Goduli w Szombierkach". Autor: Bogusław Poważa. Rysunek ołówkiem "W gronie rodzinnym w Zamku w Kopicach". Autor: Bogusław Poważa. Rysunek ołówkiem "Wizytacja podczas przebudowy Kościoła św. Michała Archanioła w Orzegowie". Autor: Bogusław Poważa.

strona główna